معماری معاصر ایران در دهه‌های اخیر با نوعی بحران هویت مواجه شده است که در قالب یکنواختی فضایی، غلبه رویکردهای فرم‌محور و گسست از بسترهای فرهنگی و اقلیمی نمود یافته است. یکی از عوامل بنیادین این وضعیت، کم‌رنگ شدن نقش «زمینه» در فرآیند طراحی معماری است. در این میان، زمینه‌گرایی نه صرفاً به‌عنوان یک گرایش زیبایی‌شناختی، بلکه به‌مثابه چارچوبی تحلیلی و راهبردی می‌تواند امکان بازتعریف نسبت معماری با محیط طبیعی، ساختار اجتماعی و حافظه تاریخی را فراهم سازد. پژوهش حاضر با هدف تبیین رابطه مفهومی میان زمینه‌گرایی و هویت معماری و ارزیابی میزان انطباق معماری معاصر ایران با اصول زمینه‌گرا انجام شده است. روش تحقیق کیفی و مبتنی بر تحلیل مفهومی، مطالعات اسنادی و بررسی تطبیقی نمونه‌های رایج ساخت‌وساز شهری است. در گام نخست، مؤلفه‌های نظری زمینه‌گرایی استخراج و با مؤلفه‌های هویت در معماری ایرانی مقایسه شد؛ سپس وضعیت معماری معاصر بر اساس این چارچوب مورد تحلیل قرار گرفت. یافته‌ها نشان می‌دهد که غلبه الگوبرداری غیرانتقادی و توجه افراطی به جلوه‌های صوری، موجب تضعیف پیوند ارگانیک میان فرم، عملکرد، اقلیم و فرهنگ شده و بحران هویت را تشدید کرده است. در مقابل، رویکرد زمینه‌گرا با تأکید بر خوانش بستر، تداوم فرهنگی و پاسخ‌گویی اقلیمی، ظرفیت قابل توجهی برای بازآفرینی هویت در معماری امروز ایران فراهم می‌آورد. بر این اساس، زمینه‌گرایی به‌عنوان نظامی تحلیلی می‌تواند چارچوبی مؤثر برای ارتقای کیفیت هویتی معماری معاصر ایران باشد.